Τα παιδιά είναι πιο ευάλωτα στις καταστροφές

Με την έναρξη κάθε σχολικής χρονιάς επανέρχεται, σχεδόν «επετειακά», το ζήτημα της ασφάλειας των παιδιών και, ειδικότερα, ο προβληματισμός για την ιδιαίτερη ευαλοτότητά τους όταν εκδηλώνεται ένα καταστροφικό γεγονός. Η ηλικία, η περιορισμένη εμπειρία, η εξάρτηση από τους ενήλικες και η δυσκολία άμεσης αξιολόγησης ενός κινδύνου καθιστούν τα παιδιά μία από τις πλέον ευάλωτες ομάδες του πληθυσμού. Η μελέτη των διαθέσιμων στοιχείων έρχεται να επιβεβαιώσει αυτή την πραγματικότητα.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, μόνο το 2023, έχασαν τη ζωή τους από πυρκαγιές 282 παιδιά ηλικίας 0–14 ετών. Από αυτά, 126 ήταν ηλικίας 0–4 ετών, 93 ηλικίας 5–9 ετών και 63 ηλικίας 10–14 ετών. Τα παιδιά ηλικίας 0–4 ετών παρουσίασαν και τον υψηλότερο δείκτη θνησιμότητας μεταξύ των παιδιών, με 6,8 θανάτους ανά εκατομμύριο πληθυσμού.

Όσον αφορά τους τραυματισμούς, την ίδια χρονιά καταγράφηκαν περίπου 13.350 τραυματισμοί πολιτών από πυρκαγιές. Τα παιδιά ηλικίας 0–4 ετών αντιπροσώπευαν το 4,0% των τραυματισμών, οι ηλικίες 5–9 ετών το 1,7%, οι ηλικίες 10–14 ετών το 2,6% και οι ηλικίες 15–19 ετών το 4,4%. U.S. Fire Administration (USFA).

Εξίσου συγκλονιστική είναι η διάσταση του εκτοπισμού και της αναγκαστικής μετακίνησης παιδιών εξαιτίας φυσικών καταστροφών και ακραίων καιρικών φαινομένων.

Σύμφωνα με τα νεότερα διαθέσιμα στοιχεία της UNICEF και της International Data Alliance for Children on the Move (IDAC), μεταξύ 2016 και 2023 εκτιμάται ότι καταγράφηκαν περίπου 62,1 εκατομμύρια νέες εσωτερικές εκτοπίσεις παιδιών που συνδέονταν με καιρικά φαινόμενα και φυσικές καταστροφές, όπως πλημμύρες, καταιγίδες, ξηρασίες και πυρκαγιές.

Ήδη από την προηγούμενη περίοδο καταγραφής, οι επιπτώσεις ήταν ιδιαίτερα έντονες. Το 2020, ο κυκλώνας «Amphan» προκάλεσε περίπου 1,5 εκατομμύριο εκτοπίσεις παιδιών στην Ινδία, το Μπαγκλαντές, τη Μιανμάρ και το Μπουτάν. Το 2021, ο τυφώνας «Rai» προκάλεσε περίπου 1,5 εκατομμύριο μετακινήσεις παιδιών στις Φιλιππίνες, το Παλάου και το Βιετνάμ. Σε επίπεδο χωρών, μεταξύ εκείνων που επηρεάστηκαν περισσότερο από τις συγκεκριμένες καταστροφές συγκαταλέγονται οι Φιλιππίνες, η Ινδία και η Κίνα.

Η τάση αυτή συνεχίστηκε και το 2024. Μόνο κατά τη διάρκεια του έτους καταγράφηκαν περίπου 14,5 εκατομμύρια νέες εσωτερικές εκτοπίσεις παιδιών εξαιτίας καταστροφών. Ο αριθμός αυτός αντιστοιχεί περίπου στο 62% του συνόλου των νέων εσωτερικών εκτοπίσεων παιδιών που καταγράφηκαν το ίδιο έτος. Οι καταστροφές αποτέλεσαν, επομένως, την κυριότερη αιτία νέων εσωτερικών εκτοπίσεων παιδιών, με τις καταιγίδες και τις πλημμύρες να αποτελούν τους σημαντικότερους παράγοντες.

Συνολικά, το 2024 καταγράφηκαν περίπου 23,3 εκατομμύρια νέες εσωτερικές εκτοπίσεις παιδιών. Από αυτές, 14,5 εκατομμύρια συνδέονταν με καταστροφές και 8,9 εκατομμύρια με συγκρούσεις και βία. Είναι σημαντικό να διευκρινιστεί ότι ο όρος «νέες εκτοπίσεις» αναφέρεται σε περιστατικά μετακίνησης και όχι κατ’ ανάγκη σε διαφορετικά παιδιά, καθώς το ίδιο παιδί μπορεί να εκτοπιστεί περισσότερες από μία φορές.

Τα στοιχεία αυτά καταδεικνύουν ότι η κλιματική αλλαγή, σε συνδυασμό με την αυξανόμενη έκθεση σε ακραία καιρικά φαινόμενα και φυσικές καταστροφές, δημιουργεί έναν ολοένα σημαντικότερο κίνδυνο για τα παιδιά. Ο εκτοπισμός δεν σημαίνει μόνο προσωρινή εγκατάλειψη της κατοικίας. Μπορεί να οδηγήσει σε διακοπή της σχολικής φοίτησης, απώλεια ή περιορισμό της πρόσβασης σε υπηρεσίες υγείας και κοινωνικής προστασίας, αποχωρισμό από μέλη της οικογένειας και αυξημένη έκθεση σε κινδύνους προστασίας.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η ανάγκη για πρόληψη, προετοιμασία και εκπαίδευση των παιδιών αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία. Η εκπαίδευση στην Πολιτική Προστασία δεν αφορά μόνο την αντιμετώπιση μιας καταστροφής τη στιγμή που αυτή εκδηλώνεται. Αφορά κυρίως την έγκαιρη προετοιμασία και την καλλιέργεια γνώσεων, στάσεων και πρακτικών δεξιοτήτων, ώστε τα παιδιά να μπορούν να αναγνωρίζουν έναν κίνδυνο, να προστατεύουν τον εαυτό τους και τους άλλους, να ακολουθούν με ψυχραιμία τις οδηγίες των εκπαιδευτικών και των αρμόδιων αρχών και να ανταποκρίνονται με ασφάλεια σε περίπτωση αναγκαστικής απομάκρυνσης ή εκκένωσης.

Η πρόληψη, επομένως, δεν αρχίζει τη στιγμή που εκδηλώνεται η καταστροφή. Αρχίζει πολύ νωρίτερα — μέσα στην οικογένεια, στο σχολείο και στην εκπαιδευτική διαδικασία.

* Ο Ιωάννης Σταμούλης, ε.α. Αντιστράτηγος – Υπαρχηγός Π.Σ. είναι Σύμβουλος Πολιτικής Προστασίας Δικαστικός πραγματογνώμονας.

Κατέχει MSc education (civil protection) και είναι Υπ. Διδάκτωρ Διαχείρισης Κρίσεων.

Απόφοιτος της Σχολής Εθνικής Ασφάλειας και της Σχολής Εθνικής Άμυνας, με μετεκπαιδεύσεις στο ΕΚΠΑ και στο ΕΚΔΑ, με αντικείμενο τη διαχείριση φυσικών και τεχνολογικών καταστροφών, καθώς και την εγκληματολογική ψυχολογία.,